SÖZCÜKTE ANLAM
Sevgili Gençler, her yıl TYT sınavında karşımıza çıkan ve paragraf sorularını çözmeden önce temel atmamız gereken konudayız. Unutmayınız ki sözcükte anlam ve cümlede anlam konuları ne kadar iyi öğrenilirse paragrafları o kadar rahat çözebiliriz.
1)ÇOK ANLAMLILIK
Bir sözcüğün birden çok anlamı ifade edecek şekilde kullanılmasına çok anlamlılık denir.
Gitmek sözcüğü:
Dışarıya git.(Çık anlamda)
Bu kazak sana gitmedi.(Yakışmadı anlamında)
Bu yiyecekler bize ancak üç ay gider.(Dayanma anlamında)
Dayımın sözleri benim çok zoruma gitti.(Gücüme gitti anlamında)
Paramın çoğu çocuklarıma gidiyor.(Harcama anlamında)
Duvarın boyası gitmiş.(Dökülmüş anlamında)
TEMEL MANTIK: Cümlenin resmi zihninizde veya kafanızda canlanacaktır.
Çarşıya giderken beni de eve at.
Aklınızda böyle bir fotoğraf karesi canlanıyorsa yanlış yerdesiniz. 😊
ÖRNEK SORU:
Kemerleri önümüzdeki aya kadar biraz sıkmamız gerekiyor.
Bu gibi olaylar insanı çok sıkıyor.
Salih, su tabancasındaki tüm suyu üzerimize sıktı.
Bir babanın çocuğunu bu kadar sıkması çok yanlış.
‘’Sıkmak’’ sözcüğü bu cümlelerde aşağıdaki anlamlarından hangisiyle kullanılmamıştır ?
A)Bunaltmak
B)Sıkıntı vermek
C)Dar gelmek
D)Boşaltmak
E)Tak etmek
2)GERÇEK ANLAM
Sözcüklerin sözcükteki anlamına gerçek anlam denir. İkiye ayrılır.
A)TEMEL ANLAM
Bir sözcüğün akla gelen ilk/en basit anlamına denir.
Örnekler:
Halı saha maçından sonra ayağı şişmiş.
Başının ağrısından geceleri uyuyamıyor.
Gözümdeki şiş daha geçmedi
B)YAN ANLAM
Bir sözcüğün temel anlama şekil ya da işlev açısından benzerliğinden dolayı kazandığı anlamdır.
Örnekler:
Masanın ayağını bir cm yukarı kaldır.
Kalemin başından tutmaya çalışıyordu.
İki göz bir ev alsak bize yeter.
Görselde gördüğünüz gibi suya attığınız ilk taşta oluşan halkacık sözcüğün temel anlamı, etrafında oluşan halkalar isim yan anlamıdır. Burada şu unutulmamalıdır ikisi de somut anlamlıdır.
3)MECAZ ANLAM
Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlama ‘’mecaz anlam’’ denir.
Örnekler:
Ahmet’in işleri belli olmaz onda her ayak vardır.
Onun ince davranışları herkesin dikkatini çekmiştir.
Son günlerde bana çok soğuk davranıyor.
ÇIKMIŞ SORU
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ‘’taze’’ sözcüğü mecaz anlamıyla kullanılmıştır.
A)Sabahları ilk işi taze ekmek almaktır.
B)Orada okuduğum en taze haber otuz günlüktü
C)Yaşına rağmen taze yüzlü ve güzeldir.
D)Ağaçların taze yaprakları akşamın serinliğini getirdi.
E)Manavdan taze domatesler aldım.
4)TERİM ANLAM
Bir sözcüğün bilim, sanat, spor ya da meslek dallarına özgü kavramları karşılayan anlamına ‘’terim anlam’’ denir.
Örnekler:
Öğretmen tahtaya bir doğru çizerek özelliklerini anlatmaya başladı.
Bir kelimenin isim mi fiil mi olduğunu anlamak için köküne bakmalıyız.
Oyuncular ikinci sahnenin provası için toplandılar.
Fernando Muslera, mükemmel bir penaltı yaptı.
NOT1: 😊
Bilim, sanat, edebiyat, matematik, spor, müzik, futbol… gibi sözcükler terim değildir.
NOT 2:😊
Kullanıldığı cümleye dikkât edilmelidir.
Evin perdelerini değiştirdik.
Oyunun ilk perdesi daha güzeldi.
Üçgenin iç açıları toplamı kaçtır.
NOT 3:😊
Aynı sözcük birden çok alanla ilgili terim sözcük olabilir.
Sayının kökünü bulmamızı istedi.
Sözcüğün köküne inelim.
Kök , bitkiyi toprağa bağlayan organın adıdır.
5)EŞ ANLAMLI SÖZCÜKLER
Yazılışları farklı olduğu halde anlamları aynı olan sözcüklere ‘’eş anlamlı’’ sözcüler denir. Bu sözcükler birbirinin yerine kullanılabilir.
Kalp – Yürek
Görev – Vazife
Yaşlı – İhtiyar
Cevap – Yanıt
Tören – Merasim
Kötü – Fena
Kafa – Baş
Lugat – Sözlük
Ayrım – Fark
Deprem – Zelzele
Hısım-Akraba
6)YAKIN ANLAMLI SÖZCÜKLER
Anlam olarak birbirine yakın olan ancak eş anlamlar gibi birbirinin yerine kullanılmayan sözcüklere denir.
Ormandaki fidanlara basmadan geç.
Ormandaki fidanları ezmeden geç.
İzlemek-Seyretmek
kırılmak-incinmek
Saçmak – Dağıtmak
demek-söylemek
Yalan- yanlış
istemek- dilemek
Eş-dost-ahbap
küsmek-gücenmek-darılmak
Hısım-dost
7) ZIT (KARŞIT) ANLAMLI SÖZCÜKLER
Anlamları birbirinin tam tersi olan sözcüklere zıt anlamlı sözcükler denir.
Akşam geç kalma
Sabah erken kalkacağım.
Acı – Tatlı
Gür – seyrek
Esaret – Özgürlük
Sormak-cevaplamak
NOT😊 :
Bir sözcüğün olumsuzu onun zıttı değildir. Her sözcüğün zıt anlamlısı yoktur.
Gelmek- gelmemek(olumsuz)
Acılı-acısız(olumsuz)
ÖRNEK SORU:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükler birbiriyle karşıt anlamlı olarak kullanılmamıştır?
A)Pazarlama işinden iyi para kazandı; ama kötü harcadı.
B)Kaba tezgahlarda dokunan kilimlerin ince motifleri vardı.
C)İnsan dostuna da düşmanını da zor günlerde tanıyor.
D)Yokuşta zorlanan atlarımız inişte rahat etti.
E)Adamın yaşadığı esaret karşısında özgürlüğü özledi
8)ORTAK KÖK(KÖKTEŞ)
Türkçede anlamları değişmeden hem isim hem de fiil olarak kullanılan köklerdir.
Örnekler:
Boya, Güven, Savaş, göç, ekşi, tat, güreş
1) Resim dersinde kuşu boyadım
Kırtasiyeden kardeşime kuru boya aldım.
2)Bu maçı kazanırsan bundan sonra sana güveneceğim.
Güven asla kaybedilmemesi gereken bir duygudur.
9)SESTEŞ KÖK(EŞ SESLİ)
Türkçede anlamları değişerek hem isim hem de fiil olarak kullanılan köklerdir.
Örnekler:
Gül, yaz, kır, yüz, at, kaz
Sana gül aldım
Akşama kadar espriye güldü.
Yazın İnebolu’ya gideceğim.
Sabaha kadar yazdım.
NOT:
İnceltme işareti (^) bulunan sözcüklerde sesteş kök aranmaz.
Hala gelmedin mi? Hâlâ gelmedin mi?
10)GENEL VE 11) ÖZEL ANLAMLI SÖZCÜKLER
Söylenişte tekil olmasına rağmen anlamca geniş kapsamlı sözcüklere genel anlamlı sözcükler; anlamca daha dar kapsamlı olan, o türün sadece bir ya da birkaç örneğine işaret edecek şekilde kullanılan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir.
Varlık-canlı-hayvan-yırtıcı kuş-şahin (Genelden özele)
Şahin-yırtıcı kuş-hayvan-canlı-varlık (Özelden genele)
NOT:
Bir sözcük cümlede kullanımına göre özel veya genel anlamlı olabilir.
Örnekler:
- Kedi; uysal bir hayvandır, kimseye zararı yoktur. (Genel anlamlı sözcük)
Bütün kediler bahsedilmiştir.
- Kedi, sobanın arkasında mışıl mışıl uyuyor. (Özel anlamlı sözcük)
Sadece sobanın arkasındaki kedilerden bahsedilmiştir.
12)NİCEL ANLAM
Sayılabilen, ölçülebilen bir özelliği ifade sözcüklere denir.
Örnekler:
Okulumuz evimize çok uzak.
Spor salonun büyük bir odası vardı.
13)NİTEL ANLAM
Sayılamayan, ölçülemeyen bir özelliği ifade eden sözcüklere denir.
Örnekler:
Berkcan bana bu günlerde çok uzak davranıyor.
Fatih terim bu davranışlarından dolayı çok büyük bir adamdır..
ÇIKMIŞ SORU
Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde ‘’nicelik ve nitelik’’ birlikte verilmiştir.
A)Kısa günün kârı az olur.
B)Eğri otur doğru söyle.
C)Az olsun, öz olsun.
D)Horuzu çok olan köyün sabahı geç olur.
E)Sınıf çalışkan olması ve dürüst olması yönünden iyi.
14) SOMUT SÖZCÜKLER
Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayabildiğimiz sözcüklere denir.
Örnekler:
Az sonra davulun sesi kesildi.
Ağaçlar yemyeşildi.
Yemeğin acısı biraz fazla olmuş.
15) SOYUT SÖZCÜKLER
Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız sözcüklere denir.
Örnekler:
Kibirli bir insan olduğunu gördüm.
Sevgi olunca bütün yemekler lezzetlidir.
Bana kötülük yapmayın lütfen.
16)YANSIMA SÖZCÜKLER
Tabiata, insana, insan dışındaki canlılara ve eşyaya ait seslerin taklit edilmesi sonucu ortaya çıkan kelime veya kelime gruplarıdır.
1)İnsana Ait Yansıma Sözcükler
Hapşu,hapşırık
Horr,horultu
Şık,şıklatmak
Fıs,fısıltı
2)Hayvanlara Ait Yansıma Sözcükler
Hav, havlamak
Me, meleyiş
Vız, vızlamak
Cik, ciklemek
DİKKAT: Mışıl mışıl yansımadır😊 Nasıl yani mışıl mışıl yansıma sözcük?
3)Cansız Varlıklara Ait Yansımalar
Şırıl-şırıldama
Çatır-çatırdama
Hışır-hışırdama
4)Araçlara Ait Yansımalar
Vın-vınlamak
Pat-patlamak
Zır-zırlamak
DİKKAT😊:
Bu tür sözcükler sese dayalı olduğu için çoğu dilde benzerlik gösterir.
1.NOT😊:
Bir sözcüğün yansıma sayılması için kesinlikle sesle ilgili olması gerekir.
Işıltı
Can Yakan Örnekler:
Güneşin parıltısı gözlerimizi kamaştırdı.
Pencerenin ışıltısı beni uykumdan etti.
Ağaçta kuşlar ötüşüyor.
Atlar birbirlerine bakarak kişnediler.
Altı çizili sözcükler yansıma değildir.
Pırıltı-Parıltı, ötüş, kişnemek, kamaşmak neden yansıma değildir?
Pırıltı ve kamaşmak ses ile ilgili değil, görüntüyle ilgilidir.
Kuşlar öt öt diye ötmezler, cik cik ya da gak gak diye öterler.
Atlar kiş kiş diye kişnemezler. Nasıl kişnediklerini lütfen siz tatbik ediniz😊
2.NOT 😊
Yansıma sözcükler, mecaz anlama gelecek şekilde kullanıldıklarından yansıma anlamı ortadan kalkar.
Bu şehirde insan üç günden fazla kalırsa can sıkıntısından patlar.
(Mecaz anlamlıdır, yansıma değildir.)
17)İKİLEMELER
Anlamı güçlendirmek amacıyla aynı kelimenin, yakın anlamlı kelimelerin veya zıt anlamlı kelimelerin tekrarıyla oluşan sözcük grubuna ikileme denir. İkilemeler şu şekillerde oluşur.
DİKKAT:
İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına herhangi bir noktalama işareti gelmez.
- Aynı Sözcüğün Tekrarlanmasıyla Oluşan İkilemeler:
Koşa koşa, ağır ağır, iri iri, mışıl mışıl, horul horul…
- Eş Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:
Akıllı uslu, ses seda, güçlü kuvvetli, kılık kıyafet…
- Zıt Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:
İleri geri, az çok, er geç, bata çıka, büyük küçük…
- Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler:
eski püskü, eğri büğrü, yarım yamalak, çer çöp, tek tük…
- Her İkisi de Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler:
ıvır zıvır, eften püften, mırın kırın, abuk sabuk
- Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler:
çat pat, kıs kıs, mışıl mışıl , patır kütür, horul horul…
- M Harfi Eklenerek Oluşturulan İkilemeler:
Ev mev, şaka maka, para mara, kitap mitap, ders mers, iş miş…
- Hâl (Durum) Eki Alarak Oluşan İkilemeler:
baş başa, baştan başa, biz bize, dişe diş, günden güne…
- İsim Tamlaması Şeklindeki İkilemeler:
suyunun suyu, güzeller güzeli, beterin beteri…