CÜMLEDE ANLAM

Herhangi duyguyu, düşünceyi, olayı ve yargıyı bildiren; sözcüklerin belli bir düzene ve kurala göre sıralandığı söz gruplarına cümle denir. Cümleler paragrafları oluşturan en küçük  yapı taşlarıdır.

Özellikle TYT/KPSS/LGS/ALES gibi  öğrencilere paragraf yöneltilen soruların temelinde cümleler ve içerdikleri anlam ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle sözcükte anlam ve cümlede anlam konularına dikkat etmeliyiz.

1)ANLATIMINA GÖRE CÜMLELER

1)NESNEL ANLATIM                          

Söyleyenin duygu ve düşüncesini içermeyen, kanıtlanabilir yargılar bulunduran ifadelerdir.

Bu tür cümlelerde kişilerin kendi görüşleri yer almaz.

Örnekler:

-Bu yıl Avrupa Şampiyona kupasını Galatasaray kazandı.

-Yazar, bu romanında köy sorununu işlemiştir.

-Yasak elma dizisi, yılın başında TV’de en çok izlenen üç filmden biri olmuştur.

-Şiirini ’’serbest müstezat’’ biçiminde yazmıştır.

2)ÖZNEL ANLATIM

Söyleyenin duygu ve düşüncesini içeren, kişiden kişiye göre değişen yargılardır.

Bu tür cümlelerde kişilerin kendi görüşleri yer almaz.

Örnekler:

-Bu yıl Avrupa şampiyonası bence Galatasaray kazanacaktı.

-Ferit Edgü ‘’Kar’’ romanını gerçekçi ve okuyucuda derin izler bırakan bir biçimde yazmıştır.

-Türkçe dersinde vaktin nasıl geçtiğini hatırlamıyorum.

-Bana göre en güzel köy Alipaşa’dır.

3)DOĞRUDAN ANLATIM

Başkasına ait bir sözün hiç değiştirilmeden aktarılmasıdır.

NOT: Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır ya da virgül kullanılır.

Örnekler:

-” Yarın maça gidemem ” dedi.

-Sabah 08.00’de otobüse bineriz, dedi.

-Onunla bir daha konuşmayacağım, dedi

4)DOLAYLI ANLATIM

Başkasından duyulan sözün , bilgilerin, cümledeki duygu ve düşünce yapısı bozulmadan başka bir kişi tarafından yeni bir cümle içerisinde ifade edilmesidir.

-Yarın maça gidemeyeceğini söyledi.

-Sabah 08.00’de otobüse bineceğini, söyledi.

-Onunla bir daha konuşmayacağını söyledi.

 NOT: Söylenen söz veya duygu değişmiyor.

 Cümlenin içine kendi ifademizi katıyoruz.

https://www.youtube.com/watch?v=_4aZrRLA5Lo

ALIŞTIRMA SORULARI

Aşağıdaki örneklerin karşılarına doğrudan anlatım ve dolaylı anlatımı karşılaştırarak cevaplayınız.

Örnekler:

-Atatürk ’’Hayatta en hakiki mürşit ilimdir’’ demiş.  

-Nişan hazırlıklarına başladığını söylemiş  

-Bizlerle görüşmek istemediğini söylüyor. 

-Sizinle görüşmek istemiyorum, dedi. 

CÜMLELER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ

AMAÇ- SONUÇ

Herhangi bir olayın veya durumun gerçekleşme ya da gerçekleşmeme amacının ortaya konulduğu cümlelere denir.

-Mak için, -mek için; amacıyla, gayesiyle, maksadıyla gibi kullanımlarla amaç anlamı sağlanabilir.

TAKTİK !!!

Yargı gerçekleşmemiştir.

Örnekler:

-Seni görmek için Sinop’a gittiler.

-Ders çalışmak amacıyla eve geldi.

-Netlerini yükseltmek için çok çalıştı.

-Spor yapıyor, kilo veririm diye.

NEDEN SONUÇ (SEBEP SONUÇ)

Bir eylemin hangi gerekçeyle yapıldığını bildiren cümlelere denir.

İçin, diye, nedeniyle, sebebiyle, çünkü; -diğinden, -ınca, -den dolayı gibi kullanımlarla sebep anlamı sağlanır.

TAKTİK!!!

Yargı gerçekleşmiştir.

Örnekler:

-Seni gördükleri için mutlu oldular.

-Ders çalıştığı için başarılı oldu.

-Netlerini yükselttiği için sınavı kazandı.

-Kilo verdiği için spor yapıyor.

3)Koşul – Sonuç

Herhangi bir olayın veya durumun gerçekleşme ya da gerçekleşmeme şartının başka bir olaya veya duruma bağlı olduğu cümlelere denir.

’’-se, -ince, -dikçe; ise, ancak, mi, ki, ama, üzere…’’ gibi kullanımlarla koşul anlamı sağlanabilir.

TAKTİK!!!

Olursa olur, olmazsa olmaz!

(Sonuç havada kalacaktır.)

Örnekler:

-Yüz alırsan bisikleti kaparsın!

-Ödevleri yaparsan dışarı çıkabilirsin.

-Bu arabayı borç karşılığında alabilirim.            

-Galatasaray yenerse şampiyon olacak.

TEHLİKELİ ÖRNEK:

Zamanında geri getirmek üzere arabayı benden aldı.

4)Karşılaştırma Cümleleri

Birden fazla varlık, kavram ya da durumun; benzerlik, farklılık, üstünlük gibi açılardan karşılaştığı cümlelere karşılaştırma cümleleri denir.

Karşılaştırma ilgisi gibi, kadar, en, daha, çok ,göre, fazla gibi sözcüklerle kurulur.

Örnekler:

-Bu araba daha güzel                   

-En güzeli bu araba

-Ablasına göre daha başarılıydı  

-Ben en çok milkshake içmeyi severim!

2) ANLAMINA GÖRE CÜMLELER

1)YAKINMA(ŞİKÂYET)

Bir kimsenin yaptığı davranıştan kaynaklı  başkalarına şikayet etme, sızlanma durumlarıdır.

Örnekler:               

-Uyarmasak akşama kadar bilgisayarla oynayacak. 

-Bu şehrin trafik çilesi asla bitmez.

-Hiçbir zaman sorumluluklarını yerine getirmedi. 

              

2)SİTEM

Bir kimsenin yaptığı davranıştan kaynaklı alınganlık vb. duyguların başkalarına aktarılmasıdır.

Örnekler:

-Herkesi davet etmişsin bir beni çağırmamışsın.

-İnsan buraya kadar gelip de hiç aramaz mı?

-Hiçbir zaman sorumlulukları yerine getirmedin.

3)PİŞMANLIK

Yapılan hata ya da yanlış sonucunda duyulan üzüntünün dile getirildiği sonuçtur.

Örnekler:

-Keşke arkadaşımı dövmeseydim.

-Elim kırılsaydı da keşke vurmasaydım.

-Çevik Hoca’mı daha iyi dinleseydim.

4)HAYIFLANMA

Geçmişte yapılamayan ve elden kaçırılan için duyulan üzüntünü dile getirildiği cümlelerdir.

Örnekler:

-Ah! Keşke onu dövseydim.

-Bu kadar kolay sınava çalışmam gerekiyordu.

-Gençken bütün Dünya’yı gezseymişim.

5) KÜÇÜMSEME

-Bir kişiyi veya nesneyi küçük görme.(Sayısal değeri yoktur.)

Örnekler:

-Sen de adam olursun da biz görmeyiz.

-Kimse senin kadar güzel olamaz.

-Ben herkesten daha başarılıyım.

6)AZIMSAMA

Miktarı az bulma vardır. (sayısal değeri vardır.)

Örnekler:

-Babacım bu verdiğin para yetmez ki

-Bu kadar az sürede işlerin bitmesi gerekiyor.

-Yarım kg Elma bütün eve yeter mi ?

ÖDÜLLÜ SORU?

-İki kitap okudun da adam mı oldun?

7)TANIM CÜMLESİ

…. nedir ?      Sorularına cevap verir. ….kimdir?

Örnekler:

-Dil, canlı bir iletişim aracıdır.

-İş, oluş, durum bildiren sözcüklere fiil denir.

-Bütün varlıkların içinde bulunduğu sonsuz boşluğa uzay denir.

Bir sahnede seyirci karşısında jest ve mimikle sahnelenen oyuna tiyatro denir.

8) ÖNERİ ( TAVSİYE CÜMLELERİ)

Öneri, bir duruma dair görüş sunma ve tavsiyede bulunma eylemidir. 

Örnekler:

-Akşamları erken uyarsan senin için daha iyi olabilir.

-Konuları daha iyi anlamak için soruları çözmelisin.

-Toplumcu şiir hakkında bilgi edinmek istiyorsanız Nazım Hikmet’i okuyabilirsiniz.

TEHLİKELİ ÖRNEK

Tiyatro bireyleri bilgili ve kültürlü hale getirir.

 

9) VARSAYIM CÜMLELERİ

-Olmamış bir durum ya da olayı olmuş kabul etmektir.

– “tutalım ki, diyelim ki, farz edelim ki…” gibi ifadelere yer verilir.

Örnekler:

-Tut ki yarın yağmur yağacak.

-Diyelim ki taksiye yetişemedin.

-Bu sözü öyle söylediğini düşünelim.

-Farz edelim ki işe kabul edildin.

-Tut ki karnım acıktı, anneme küstüm.

10) ELEŞTİRİ CÜMLELERİ

-Bir yapıtın, bir insanın veya bir durumun doğru ya da yanlış yönlerini belirtilen cümlelerdir.

-Eleştiri, olumlu eleştiri ve olumsuz eleştiri olmak üzere ikiye ayrılır.

Örnekler:

-Bu mağazanın kıyafetleri eskisi kadar kaliteli değil.

-Hakem, son maçı gerçekten çok iyi yönetti.

-Konuları, açık anlaşılır bir dille kaleme almıştır.

-Yazar, eserlerini çalakalem yazmıştır.

11) ÖZ ELEŞTİRİ

Kişinin, kendi davranışlarına yönelik ortaya koyduğu olumsuz eleştirilerdir.

Örnek:

-Sınavda zamanımı iyi kullanmadığım için başarısız oldum.

12) TAHMİN CÜMLELERİ(KESTİRİM)

Henüz gerçekleşmemiş bir olayı akla sezgiye ve tecrübeye dayanarak olabilecek durumu önceden kestirme cümleleridir.

TAKTİK!!!

SEÇENEKLERDEN BİRİNİ SEÇME

Örnekler:

-Galatasaray kazanır.

-Fenerbahçe kazanır.

-Berabere biter.

-Kapı çalıyor, abim gelmiştir.

13OLASILIK ( İHTİMAL)CÜMLELERİ

Bir olayın ya da durumun ortaya çıkmasının beklendiği ancak gerçekleşmesi kesin olmayan cümlelerdir.

TAKTİK!!!

OLMA İHTİMALİ

Örnekler:

-Galatasaray kazanabilir.

-Fenerbahçe kazanabilir.

-Berabere bitebilir.

-Kapı çalıyor, gelen abim olabilir.

PEKİŞTİRME SORULARI       

Aşağıda verilen örnekleri tahminse (T), Olasılık ise (O) biçiminde karşılarına yazınız.

Örnekler:

-O yoldan gitmeyelim çünkü bugün kalabalık olabilir.

-Yetiştirdiği ürünlere bakılırsa tarım işlerinden anlıyor.

-Kuzeyden gelen rüzgarla birlikte hava sıcaklığı düşecek

-Kuzeyden gelen rüzgarla birlikte hava sıcaklığı düşebilir.

-Ağaç yaprakları şimdiye kadar sararmıştır.

14) TASARI(PLAN) YAPMA CÜMLELERİ 

Gelecekte yapılmak istenen veya planlanan durumların belirtildiği cümlelerdir.

Örnekler:

-Önümüzdeki yıl Jules Verne serisini okumayı düşünüyorum.

-Haftaya yeni bir konu anlatacağım.

-Birkaç yıl içinde kitabımı yayımlamayı düşünüyorum

-Ramazan ayı boyunca gelirini yoksullarla paylaşmayı planlıyor.

15) KARARLILIK BİLDİREN CÜMLELER

Kararında direnme, kesin karar vermiş olma durumunu bildiren cümlelerdir.

Örnekler:                                                                 

-Hiçbir güç sevgilimden beni ayıramaz.

-Bu saatten sonra ölmek var dönmek yok -benim için.

16) KARARSIZLIK BİLDİREN CÜMLELER…..

İki ya da daha fazla şey arasında kararsız kalmayı anlatan cümlelerdir.

Örnekler:

-Tiyatroya mı gitsem sinemaya mı?

-Mavi çanta mı alsam siyah çanta mı?

-Hangi yemeği yesem acaba.

-Kim ne derse desin bunu başaracağım.

17) ÖN YARGI CÜMLELERİ

Bir durum veya olay hakkında önceden verilen peşin hükümdür.

Örnekler:                                                                 

-Bu takım bu kadroyla şampiyon olur.

-Bu kitabı bitiremeyecek, göreceksiniz.

-Akşam maçı kaybedeceğiz

-Kesin yapamazsın.

18) YADSIMA(İNKÂR ETME)

Yapılan bir şeyin yapılmadığını, söylenen sözün söylenmediğini veya tanık olunan bir şeyin bilinmediğini ifade eden cümlelerdir

Örnekler:                                                                 

-Bütün bunları ben mi söylemişim!

-Kim demiş o camı benim kırdığımı!

-Ben hiç böyle bir şey yapar mıyım?

19) KANIKSAMA(ALIŞMA)

Sürekli meydana gelen bir olayın artık kişinin üzerinde etki yaratmamasını yani alışmayı ifade eden cümlelere denir

 Örnekler:

-Benzine yapılan zamlar artık insanların tepkisini çekmiyordu.

– Bu yoğun trafik artık beni sinirlendirmiyor.

-Onun kırıcı sözlerine eskisi kadar aldırış etmiyor 

20) ÜSLUP(BİÇEM)

Bir yazıda veya eserde dilin nasıl kullanıldığını belirten, eserin ya da yazarın anlatım özelliklerini dile getiren cümlelerdir.

 TAKTİK!!!

Nasıl anlatmış.

Örnekler:

-Eseri sürükleyici  ve yalın bir dille kaleme alınmıştır.

-Eserlerinde süslü bir dil kullanmıştır.

21) İÇERİK(KONU)

Eserin neyi anlattığını, hangi konuyu ele aldığını ifade eden cümlelerdir.

TAKTİK!!!

Ne anlatmış.

Örnekler:

-Makalesinde toplumsal sorunları anlatmıştır.

-Yazar, genellikle çevre kirliliği hakkında eserler vermiştir.

-Şiirlerde aşk acısını ele almıştır.

-Kitapları içten ve özlü bir anlatıma sahiptir.

22) Aşamalı Durum Bildiren Cümleler

Bir olayın veya durumun giderek değiştiğini bildiren cümlelere denir.

Bu cümlelerde genellikle ‘’giderek, gittikçe, her geçen gün, günden güne…’’ gibi ifadeler kullanılır.

Örnekler:

-Yağmur yavaş yavaş şiddetini arttırdı.

-Diktiğimiz çiçekler günden güne büyüyor.

-Hasta adam günden güne eriyordu.