SÖZ ÖBEKLERİNİN CÜMLEYE KATTIĞI ANLAM
A)KALIPLAŞMIŞ SÖZ ÖBEKLERİ
1)Atasözleri
2)Deyimler
3)İkilemeler
4)Özdeyişler
B)KALIPLAŞMAMIŞ SÖZ ÖBEKLERİ
Yazarın, daha önce bir araya gelmemiş sözcüklere daha önce kazanmadığı anlamları metin yoluyla kazandırdığı söz öbekleridir.
5)Yansıma
6)Dolaylama
7)Güzel adlandırma
DEYİM VE ATASÖZLERİ AYRIMI
DEYİM NEDİR?
-Anlık olaylara karşı ortaya atılan sözcüklerden oluşur.
-Genelleme yapmaz.
(Sadece söyleyen kişiyi ilgilendirir.)
-Öğüt vermez.
-Şahsa ve zamana göre çekimlenir.
Örnekler:
Var mı bana yan bakan?
Senin sırtın yere gelmez.
Etekleri zil çaldı/çalmak/çalıyor.
ATASÖZÜ NEDİR?
-Uzun gözlem ve deneyimler sonucu oluşmuştur.
-Genelleme yapar.
(Toplumun tamamını ilgilendirir.)
-Öğüt verir.
-Şahsa ve zamana göre çekimlenmez.
Örnekler:
İnsan yedisinde ne ise yetmişinde de odur.
Sakla samanı gelir zamanı.
Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
Aşağıdaki örneklerin hangisi ya da hangileri deyim ya da atasözüdür?Arkadaşlarınızla tartışınız.
Su testisi su yolunda kırılır.
Etekleri tutuşmak.
Dereyi görmeden paçaları sıvamak.
DEYİM VE ATASÖZÜ ORTAK YÖNLERİ
1)Anonimdir.(Kim tarafından söylendiği belli değildir.)
2)Halkın ortak malıdır.
3)Hem cümle hem de söz öbeği biçiminde oluşurlar.
Ağır kazan geç kaynar.
Zürefanın düşkünü beyaz giyer kuş günü.
(Cümle şeklinde)
Eli uzun – Vakit nakittir. (Söz öbeği biçiminde)
4) Hem gerçek hem mecazlı söyleyişleri vardır.(Genellikle mecaz anlamlıdırlar.)
Örnekler:
Denize düşen yılana sarılır.(Mecaz)
“Açma sırrını dostuna, o da söyler dostuna”(Gerçek)
Saçını süpürge etmek(Mecaz)
Ağzına bir şey koymamak(Gerçek)
5) Kalıplaşmıştır.
(Sözcüklerin yeri değiştirilemez, eş anlamlıları ile dahi değiştirilemez.)
Örnekler:
Dağ ne kadar yüce olsa yol üstünden aşar.(Doğru)
Dağ ne kadar yüksek olsa yol üstünden aşar.(Yanlış)
Görünen köy kılavuz istemez.(Doğru)
Görünen köy rehber istemez.(Yanlış)
Damlaya damla göl olur.(Doğru)
Damlaya damlaya su olur.(Yanlış)
Yüzünden düşen bin parça(Doğru)
Suratından düşen bin parça(Yanlış)
Pabucu dama atılmak.(Doğru)
Ayakkabısı dama atılmak.(Yanlış)
Ayıkla pirincin taşını.(Doğru)
Pirincin taşını ayıkla.(Yanlış)
6)Bazı atasözleri ve deyimler aynı veya yakın anlamı karşılarlar.
ATASÖZLERİ
Körle yatan şaşı kalkar.
İsin yanında duran is, misin yanında duran mis kokar.
Üzüm üzüme baka baka kararır.
Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.
Okunduğu ve göründüğü gibi hepsinin anlamı birbirine yakındır.
DEYİMLER
Çam devirmek/ pot kırmak/baltayı taşa vurmak/ Gaf yapmak deyimleri farkında olmadan veya düşüncesizce karşısındaki kişileri kıracak, öfkelendirecek ya da zor durumda bırakacak münasebetsiz sözler söylemek gibi anlamca birbirine yakındır.
7)Bazı atasözleri ve deyimler zıt(karşıt) anlamlıdır.
ATASÖZLERİ
Örnekler:
Fazla mal göz çıkarmaz.
Azıcık aşım kaygısız başım.
DEYİMLER
Örnekler:
Eli açık.
Eli sık.
Damlaya damlaya göl olur.
Taşıma suyla değirmen dönmez.
2024-LGS-DEYİM NASIL SORULDU?
Aşağıdaki metinlerin hangisinde, yay ayraç içinde verilen deyimle ilişkilendirilebilir bir durum vardır?
A) Trabzon’dan yola çıktım. Gurbet değildi beni asıl yoran, arkamda bıraktıklarımdı. Çok zordu onlardan ayrılmak. Bedenim oradan ayrılıyor fakat yüreğim orada kalıyordu. (ayağına bağ olmak)
B) Yıl 1971, mevsim sonbahar. Sonbaharın sarı yaprakları savrulurken rüzgârla, otobüsümüz terminalden çıktı. Kırşehir’den, Almanya’ya gitmek için ayrıldım. Bir meçhule doğru yol alıyorum şimdi. (elinden bir şey gelmemek)
C) Kütahya’dan yola çıktı aracımız. Zorlu bir yolculuk olacağı şimdiden belli. Yolculukta ne çıkar insanın karşısına bilinmez. Ne çıkarsa çıksın, sonuna kadar gitmek için düştük yollara. (göze almak)
D) Sirkeci Garı’ndayım. Tren gitmek için hevesliymiş gibi heyecanlı ve acı acı çalıyor düdüğünü. İnsanlar toplanmış, gözler yaşlı. Son kucaklaşmalar, son vedalar… Ayrılık acısı düşmüş yüreklere. (burnunda tütmek).
Çözüm:
Doğru cevap C şıkkıdır. Göze almak gelebilecek her türlü zararı ve tehlikeyi önceden kabul etmek anlamında paragraf metnine uygundur.
2021-LGS
I) Kendini paralamadan da hedeflerine ulaşabileceğini düşünüyorum
Daha bu aşamada kendini harap edersen
sonrasında ne yapacaksın?
III. İşler istediği gibi gitmediği için kendini
yiyip bitiriyor.
IV. Bu şarkıyı ne zaman dinlesem kendimi
kaybediyorum
Numaralanmış cümlelerdeki deyimlerin
hangilerinde “Üzüntü” anlamı vardır?
A) I ve II
C) II ve III
B) I ve IV
D) III ve IV
Çözüm:
Doğru cevap C şıkkıdır.
Kendini paralamak ve kendimi kaybediyorum deyimlerinde üzüntü anlamında kullanılmıştır.
2011-KPSS
İnsanoğlunun çaresizliğe düştüğü yaşadığı toplumsal ortamda bir başına yapayalnız kaldığı ve başkalarının yardımına gereksinim duyduğu anlar vardır. Böyle zamanlarda her kapıyı çalar .Ne var ki bütün kapılar kapanmıştır yüzüne. Tam anlamıyla bir çaresizlik içindedir. Bir öyküye bir romana konu olabilecek böyle bir durumu………deyimiyle somutlaştırıcı bir biçimde ne güzel anlatmıştır Türkçemiz…
BU PARÇADA BOŞLUĞA HANGİSİNİN GETİRİLMESİ UYGUNDUR?
A)Ötesi çıkmaz sokak
B)Havanda su dövmek
C)Yer demir gök bakır
D)İki arada bir derede
Çözüm: Doğru cevap c şıkkıdır.
Yer demir gök bakır çaresizlik, umutsuzluk ve yardım alınacak hiçbir yerin kalmadığı aşırı zor durumları ifade eden bir deyimdir.
2018- KPSS
Akıl, insanı insan yapan temel faktör olduğu gibi pek çok ifadede de dilimize yerleşmiştir. Pişmanlıkların ardından “şimdiki aklım olsaydı” ifadesini çok işitmişizdir. Bir şeyin içeriğini veya işleyişini anlamamak “akıl erdirememek” şeklinde ifade edilirken, başkalarının çözemediği bir sorunu çözen kişi için bir tek o “akıl etti” denir. Birine bir işte yol göstermek ona “akıl danışmak”; bir şeyi hatırlamak, unutmamak ise “akılda tutmak” olarak ifade edilir.
Bu parçadaki numaralanmış sözlerden hangisi anlam bakımından yanlış kullanılmıştır?
Çözüm:
Doğru cevap akıl danışmak olacaktır.
Akıl danışmak bir konuda birinden yol göstermesini istemek, düşüncesini sormaktır.
Birine bir işte yol göstermek akıl danışmak değil akıl vermektir.
2024- KPSS
Deyimlerin bir kısmı gözle ilgilidir. Örneğin gözü ısırmak deyimiyle o kişiyi daha önce görmüş olduğumuzu ve tanıdığımızı anlatmak isteriz. Gözü dönmek deyimi, aşırı istek veya öfke nedeniyle kişinin saldıracak duruma gelmesini belirtir. Göz kulak olmak, bir kimseyi veya nesneyi görüp gözetmek durumunu belirtir. Gözden düşmek, bir iş veya durumu dikkatinden kaçırmak eylemini gösterir. Göz açtırmamak ise birinin bir iş yapmasına fırsat vermemeyi ifade eder.
Bu parçada numaralanmış deyimlerden hangisinin açıklaması yanlıştır?
Çözüm:
Gözden düşmek bir kişi veya şey değerini yitirmek, rağbet görmemek anlamlarında kullanılır.
2022 KPSS
İnsan, doğası gereği kendi eksikliklerini, zayıflıklarını görmez; görse de bunları tarafsız bir şekilde değerlendiremez. Ancak aynı kusurları başka birinde fark edince o kişiyi hemen yargılar. Oysa insanın başkalarını doğrudan yargılamaması gerekir. Çünkü hakikat aynası kendine tutulduğunda zor durumda kalabilir.
Bu parçada anlatılmak istenen düşünceyle aşağıdaki atasözlerinden hangisi anlamca örtüşmektedir?
A) El için kuyu kazan, kuyuya evvela kendi düşer.
B) Elin ağzı torba değil ki büzesin.
C) Komşunun tavuğu, komşuya kaz görünür.
D) Damdan düşen, damdan düşenin hâlini bilir.
E) Sırça köşkte oturan, komşusuna taş atmamalı.
Çözüm:
Doğru cevap e şıkkıdır. Sırça Köşk mecazen insanların sorunlarından ve gerçek hayattan kopuk, kendi yarattığı lüks veya izole dünyada yaşayan, kırılgan ve korunaklı durumu ifade eder ve bu söz “insan kendinde herhangi bir kusur varken başkalarını aynı kusurla suçlamamalıdır” anlamında kullanılan bir söz.
2019 -LGS
Ön yargı, kişinin bir kimse veya bir şeyle ilgili peşinen varsaydığı olumlu veya olumsuz tutumların tümüdür.
Buna göre aşağıdakilerin hangisinde ön yargılı bir tutumdan söz edilemez?
A) Emanete hıyanet olmaz.
B) Kişi arkadaşından bellidir.
C) İnsan yedisinde ne ise yetmişinde de odur.
D) Çok havlayan köpek ısırmaz.
Çözüm:
Cevap A şıkkıdır. Emanete hıyanet olmaz : “Emanet olarak bırakılan şey titizlikle korunmalıdır.” Anlamında bir sözdür. Ön yargı peşin hüküm vermek anlamında kullanılır.
2019 -LGS
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “tecrübe”yi anlatan bir söz kullanılmamıştır?
A) Bizim takımın teknik direktörü eski kurttur, maçlarda takıma iyi taktik veriyor.
B) Sütten ağzı yandı, yoğurdu üfleyerek yiyor; artık arkadaş seçiminde daha dikkatli.
C) Ben insan sarrafı oldum, beni kolay kolay kandıramazlar.
D) İnce eleyip sık dokuduğundan işlerinde başarılı oluyor.
Çözüm:
Cevap D şıkkıdır. İnce eleyip sık dokumak, titiz olmak anlamında kullanılmıştır.
17)İKİLEMELER
Anlamı güçlendirmek amacıyla aynı kelimenin, yakın anlamlı kelimelerin veya zıt anlamlı kelimelerin tekrarıyla oluşan sözcük grubuna ikileme denir. İkilemeler şu şekillerde oluşur.
DİKKAT:
İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına herhangi bir noktalama işareti gelmez.
- Aynı Sözcüğün Tekrarlanmasıyla Oluşan İkilemeler:
Koşa koşa, ağır ağır, iri iri, mışıl mışıl, horul horul…
- Eş Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:
Akıllı uslu, ses seda, güçlü kuvvetli, kılık kıyafet…
- Zıt Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:
İleri geri, az çok, er geç, bata çıka, büyük küçük…
- Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler:
eski püskü, eğri büğrü, yarım yamalak, çer çöp, tek tük…
- Her İkisi de Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler:
ıvır zıvır, eften püften, mırın kırın, abuk sabuk
- Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler:
çat pat, kıs kıs, mışıl mışıl , patır kütür, horul horul…
- M Harfi Eklenerek Oluşturulan İkilemeler:
Ev mev, şaka maka, para mara, kitap mitap, ders mers, iş miş…
- Hâl (Durum) Eki Alarak Oluşan İkilemeler:
baş başa, baştan başa, biz bize, dişe diş, günden güne…
- İsim Tamlaması Şeklindeki İkilemeler:
suyunun suyu, güzeller güzeli, beterin beteri…